Çocuklara Temel Alışkanlıkları Kazandırmanın Yolları

 

Çocuklar da her yetişkin gibi alışkanlıkları ile yaşar. Yaşam boyunca edinilen alışkanlıklar, zamana yayılmış özellikle de tekrara bağlı kalmış davranışlardır. Hayatımızı kolaylaştırdığı sürece alışkanlıklarımız faydalıdır. Bazen kişinin hayatını alışkanlığa dönüşen davranışların zorlaştırdığını görürüz, bazen de daha kolay ve daha esnek bir hale getirdiğini. Hayatımızı zorlaştırsın ya da kolaylaştırsın, doğum itibari ile doğası gereği bir takım alışkanlıklar edinmeye başlar.

Doğumla öğrenmenin başladığı ve yaşam boyunca da devam ettiğini düşündüğümüzde aile ortamında çocuklar temel alışkanlıklarını kazanmaya başlar; edindiği alışkanlıkları okul öncesi eğitim ve okul süresince de pekiştirmeye ve alışkanlıklarına yenilerini eklemeye devam eder. Anne babanın bu süreçte çocuğu olumlu yönde desteklemesi, yeni davranışları kazanmasında rol-model olması ve çocuğa alışkanlık kazandırırken sistemli bir yol izlemesi önem taşımaktadır. Çünkü olumsuz bir davranışı değiştirmek-dönüştürmek ya da olumlu bir davranışı kazandırmak sabır ve emek isteyen bir süreçtir. Sistemli, tutarlı ve sabırlı olmak, anne babaların bu süreçte en önemli destek noktaları olmaktadır.

Çocuğun doğumu ile başlayarak okul süresine kadar ebeveynlerin çocuklarına kazandırmak istedikleri, hem çocuklarının hem de kendilerinin hayatını kolaylaştıracak temel alışkanlıklar genel hatları ile aşağıdaki gibidir:

  • Uyku düzeni
  • Tuvalet alışkanlıkları
  • Öz bakım becerileri-tırnaklarını kesmek, tuvalet gibi
  • Beslenme alışkanlıkları-sofra düzeni, öğün atlamamak gibi
  • Ders çalışma alışkanlıkları
  • Bireysel sorumluluklar-okul çantasını hazırlama, yatağını ve odasını toplama gibi

Her aile bu alışkanlıkları kazandırma süresince kendi bakış açısına göre bir yöntem belirler. Belirlenen ve uygulanan yöntem işe yaradığı müddetçe bir sıkıntı yoktur. Ancak bu süreçte çocuk direnç gösterir, eğer benimsenen yöntem işe yaramazsa ebeveynle çocuk arasında çatışma çıkabilir. Ebeveynlerin tutumları ve izleyecekleri yöntem, bu açıdan olumlu bir şekilde çatışmanın çözülmesi yönünde önem taşımaktadır.

Çocuklara alışkanlık kazandırmak için süreç adımları;

Çocuklara alışkanlık kazandırma sürecindeki basamaklara geçmeden evvel, ilk olarak ebeveynlerin dikkat etmesi gereken nokta, kazandırılmaya çalışılan alışkanlık ya da davranışın çocuğun zihinsel, fiziksel ve psikolojik gelişimine uygun olup olmadığını belirlemektir. Aynı zamanda her çocuk aynı alışkanlıkları kazanamayabilir ya da çocuğun gelişim düzeyine seçilen alışkanlık uygun olmayabilir. En baştan bunu belirlemek, sonradan oluşması muhtemel engelleri ve aksaklıkları önlemek adına yararlı olacaktır.

Yukarıda bahsedilen ölçüde çocuğa kazandırılmak istenen temel alışkanlık ya da davranışı belirledikten sonra şu şekilde izlenecek adımları sıralayabiliriz;

Bilgilendirme: İstenen değişimi çocuğunuzun davranışında gerçekleştirebilmek için ona önce bu değişimin nedenlerini açıklamalısınız. Çocuğunuz bu davranışı kazanacağı için bunu bir ihtiyaç olarak görebilmelidir. Çünkü eğer sizin zorlamanızla değişim olursa kalıcı olmayabilir. Çocuğunuzun, bu nedenle edinilecek davranışın gerekliliğini özümsemesi, değişimi de kabul etmesi açısından önemlidir. Bunu ona açıklarken onun da mutlaka ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmalı, ona edinilecek olan davranışın getirilerini de belirtmeli, suçlayıcı bir dil kullanmadan ve çocuğun çözüm yolunda kendisini ifade etmesine izin vererek, kendini çocuğun bir süreci olarak görebilmesi ve davranışının sorumluluğunu alabilmesi için uygulanmalıdır.

Takip: Çocuğunuzun söz konusu davranışı gösterebilmesi için bilgilendirmeden ve beklentileri belirledikten sonra ona makul bir zaman tanımalısınız. (bir davranışın değişmesi yeni davranışın kazanılmasından daha uzun bir zaman alabilir) çocuğunuzun davranışlarını bu süre içerisinde gözlemlemeli, olumlu ya da olumsuz değişimleri takip etmelisiniz. Ebeveynin bu noktada, bir dedektif gibi davranmaması oldukça önemlidir. Çünkü aşırı kontrol ve sürekli gözlerinizin üzerinde olduğu hissi, çocuğunuzda kendisine güvenmediğinize dair bir his uyandırır. Davranış takibini yaparken bu nedenle ne aşırı derecede ilgi gösterilmeli ne de çok ilgisiz kalınmalıdır.

Geri bildirim: Gerek çocuğunuz söz konusu davranışı uygulamaya başladığında gerekse süreç içerisinde belli bir süre geçince, gidişat hakkında çocuğa geri bildirim verilmelidir. Sorunlu davranışları çocuğunuzda gördüğünüzde onu uygun pekiştirenlerle teşvik etmek ya da davranışın oluşmasında sıkıntı yaşanıyorsa çocuğunuzla bunu ve olası nedenleri paylaşıyor olmak süreci takip ettiğinizi, onun çabasına önem verdiğinizi ve beraberce ortaya çıkan aksaklıkları çözmek yolunda onun yanında olduğunuzu ona hissettirecektir. Sözel yolla bunu yapabileceğiniz gibi davranış tablolarından da faydalanabilirsiniz. (Gülen yüz, stickerı çocuğun olumlu davranışlarına vermek gibi) Şu şekilde örnek bir geribildirim cümlesi olabilir. ‘çaba sarf ettiğini …… Yapmakta başarılı olduğunu görüyorum. Ancak ….. Yapma konusunda biraz daha gayret göstermen gerektiğini düşünüyorum’

Hatırlatma: Söz konusu davranışın eğer ortaya çıkmasında bir sorun yaşanıyorsa yeniden hatırlatma sürecine gidilmelidir. Bilgilendirme yeniden yapılmalı, davranışın ortaya çıkmamasında yaşanılan problemler düşünülmeli, ortadan bu sorunu kaldırmak için çözüm yolları düşünülmeli ve mutlaka çocuk tüm bu sürece dahil edilmelidir. Çünkü yalnızca ebeveynin bulacağı çözümler süreçten çocuğun daha da uzaklaştırılıp davranışının sorumluluğunu almasını zorlaştırabilir.

Çocukla yeniden bilgilendirme aşamasında bir sözleşme yapılabilir; sözleşme bir önceki adımlarda olduğu gibi takip edilip, geri bildirimler verilebilir. Söz konusu davranış hala ortaya çıkmıyorsa ödül ve yaptırımlardan yararlanılabilir. Dikkat edilmesi gereken bu süreçte önemli noktalar;

  • Neden çocuğa ödül alacağı ya da yaptırımla karşılaşacağını açıklamak
  • Çok ağır yaptırımlardan ve maddi değeri yüksek ödüllerden kaçınmak
  • Ortaya söz konusu davranış çıkmadığında ödülü alamamak ya da yapmamakla çocuğu tehdit etmemek
  • Çok geciktirmeden ödülü de yaptırımı da zamanında vermek
  • Yaptırım olarak çocuk tarafından istenmeyen bir durumu kullanmamak, davranışa uygun yaptırım vermek

Mutlaka temel alışkanlıkları kazandırma sürecinde kullanılması gereken beceriler;

Sabırlı olmak: Bir davranışın oluşması ya da değişmesi zaman alan bir süreçtir, sabırla uygulamaları takip etmeli, aceleci davranmamalısınız.

Tutarlı ve kararlı olmak: Hem çocuk hem de ebeveyn de sürekli değişen uygulamalar, yılgınlık hissi uyandırabilir. Ayrıca çocuklar tarafından ebeveynlerin davranışlarında oluşabilecek tutarsızlıklar ve boşluklar kullanılabilir. Ebeveynler bu nedenle iç tutarlılıklarını sağlamalı hem de çocuğun karşısında kendi aralarındaki iletişimde tek bir ağızdan konuşmalıdır.

Sürekli hatırlatan, şüpheci ya da eleştirel bir iletişim dili kullanmamak: Çocuğunuzla aranızdaki güven bağını böyle bir iletişim zedeleyeceği gibi çocuğunuzda da başarısızlık ya da yetersizlik hissi uyandırabilir.

Kıyaslama: Kendi içinde her çocuk biriciktir, hisleri, davranışları, yapabildikleri, yapamadıkları ona özeldir. Çocuğu bu nedenle akranlarıyla ya da aile içindeki bireylerle kıyaslamak olumsuz yönde onun özgüvenini etkileyebilir. Çocuk özgüveni düşük olursa sorumluluk almakta zorlanır.

Değişikliklere açık olmak: Alışkanlık kazandırma süreci uzun zaman sürebilir, çocuğunuzun bu süreçte ihtiyaçlarına göre değişikliklere açık olmak önemlidir. Mesela; uyku ihtiyacı 3 yaşındaki çocukla 10 yaşındaki çocuğun aynı değildir. Kurallar ve rutinler bu nedenle çocuğun ihtiyacına göre değişebilmektedir.

 

 

Benzer Konular

Author: Sevtap Kılınç

Sosyal Medyada Paylaş:

Yorum Yapmak İster Misiniz?

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.